Please download to get full document.

View again

of 15
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

TA KENT EHR ÖRNE NDE ÖZBEK STAN DAK MEZAR TA LARI ve M LL

Category:

Finance

Publish on:

Views: 0 | Pages: 15

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
TA KENT EHR ÖRNE NDE ÖZBEK STAN DAK MEZAR TA LARI ve M LL K ML E YANSIMALARI Özet: Tarihî süreç içerisinde Türk toplulukları arasında inanılan dinler çerçevesinde çe itli mezar kültleri ve defin merasimleri
Transcript
TA KENT EHR ÖRNE NDE ÖZBEK STAN DAK MEZAR TA LARI ve M LL K ML E YANSIMALARI Özet: Tarihî süreç içerisinde Türk toplulukları arasında inanılan dinler çerçevesinde çe itli mezar kültleri ve defin merasimleri ortaya çıkmı tır. Bu mezar kültleri ve defin merasimleri yeni dinin prensipleriyle uyumlu hâle getirilerek pratikte ya amaya devam etmi tir. Eski Türklerdeki mezar kültlerinin günümüze olan yansımaları hâlihazırda Türk co rafyasının genelinde görülmektedir. Anıt-mezar dü üncesinin slami inançlarla ba da mamasına ra men, slamiyet e geçi ten sonra da anıt mezarlar yapılmaya devam edilmi tir. Türkistan daki kurganların yerini slamiyet le birlikte türbeler almı tır. Mezar ta ları ve mezarlıklarımız, geçmi imizle kurdu umuz köprünün en önemli ayaklarından birini meydana getirir ve vazgeçilmez kültürel miraslardandır. Aslında slamiyet te mezara ta kitabe ve ayakta ı dikme ananesi yoktur. nsanı ölümünden sonra anıtla tıran somut ta simgeler ve yapılar meydana getirme dü üncesi slamiyet öncesi Türklerin hayat tarzında mevcut olan 'Ata Kültü nden ve Gök Tanrı inancından gelmektedir. Sovyet modeli komünist sistem bireysel de erleri anonimity e dönü türme, milli kimlikleri silme konusunda yo un bir çaba harcamasına ra men bunda ba arılı olamadı ı fakat yaralar açıldı ı edebi eserlerde, siyasi söylem ve tutumlarda kısacası hayatın her alanında görüldü ü gibi mezar ta larında da görülmektedir. Anahtar kelimeler: deoloji, kimlik, mezar ta ları, Özbekistan Abstract: Various mausoleum and burial ceremony has been appeared among Turkish community during historical times. Those cults were adjusted with new religion and kept alive. The reflection of Mausoleum cults of old Turkish habits could be seen in modern life of present time in general for Turkish nations. Although the idea of Mausoleum is not in agreement with Islamic belief, the build of mausoleum were carried out after accepting slam among Turks. Tombs of Turkmenistan were replaced with Turbeh after accepting Islam. Stone of Tomb or grave is one of the most important bridges with the past of one nation culture and indispensable cultural heritage. In fact, in Islam, there is no habit to have stone for graves, inscribed stone panel, and stone for the end of grave. Stone monuments after death in order to remember people were habit of Turks before Islam. These habits were part of Ata Cult and Sky God of Turks. Communist system of Soviet pay so much effort to erase national identity and convert individual belief to anonimity. They could not entirely succeed however nation had so much damage done. These damage could be seen in all aspect of life as literary art, political speech and tomb stones. Key words: Ideology, identity, tomb stone, Uzbekistan Giri : nsanlar ölümle ilgili kendilerine göre bir inanç sistemi olu turmu tur. Türkler ölüm konusunu Tengricilik inancına göre açıklamaya çalı mı lardır. Orhun Yazıtları nda Kül Tigin Abidesi nin kuzey cephesinde yer alan; Öd tengri ya ar. Ki i oglı kop ölgeli törümi. (Zamanı Tanrı ya ar. nsan o lu hep ölmek için türemi. (Ergin 1980:30) eklindeki ifade de bu anlayı açık bir ekilde görülmektedir. Ölüm, ruh veya canın ifadesi olan tın ın bedenden çıkmasıdır. Türkler çok eski tarihlerde öldükten sonra insan ruhunun ku, böcek suretinde tenasüh etti ine inanmı lar ve bu sebeple kergek bolmak, uçubarmak, ardılmak tabirlerini kullanmı lardır. slami dönemde de batı Türkleri unkarboldi ( ahin oldu) tabirini kullanmaya devam etmi tir (Tuna 1957: ). Dede Korkut hikâyelerinde de annenin ruhunun bir güvercin olarak (Deli Dumrul hikâyesinde) çıktı ını görmekteyiz (Boratav 1999: 28). Eski Türk topluluklarında öteki dünyada hayatın devam edece i dü üncesine ba lı olarak ölen ahsın kabrine ölünün lüzumlu elbiseleri, çe itli e yaları, silahları ve atları da gömülürdü (Roux 2001:64). Çok yaygın olmamakla birlikte bazı Türk topluluklarında cesedin ulu bir da ın zirve veya ete inde ya da kutlu bir ormanın içinde te hir veya terk edildi i durumlar da görülmektedir (Roux 1999). Eski Türklerde mezar için, kurgan veya hâlihazırda Özbeklerin de kullandı ı gor tabiri kullanılmaktadır. Mezarlıklar daha çok kutsal sayılan yerlere, bir da tepesine, bir ormanlı a, nehir yata ına veya kenarına yapılmı tır. Bazı hükümdar mezarları hariç, mezarlar saklanmaz hatta kaybolmaması için üzerine tümsek, tümülüs yapılırdı. Balbal ve dikitlerin kullanımının da bu dönemden sonra ortaya çıktı ı dü ünülmektedir. Böylece bir mezar alanı gelene i ortaya çıkmı tır. Ölen kimsenin toplum içindeki yerine göre, mezarının ekli de i mi tir. Örne in ileri gelenlerin mezarlarının bir ev gibi yapılmasına kar ın di er insanların mezarları daha basittir (Roux 1999). Eski Türklerdeki mezar kültlerinin günümüze olan yansımaları hâlihazırda Türk co rafyasının genelinde görülmektedir. Anıt-mezar dü üncesinin slami inançlarla ba da mamasına ra men, slamiyet e geçi ten sonra da anıt mezarlar yapılmaya devam edilmi tir. Tarihî süreç içerisinde Türk toplulukları arasında inanılan dinler çerçevesinde çe itli mezar kültleri ve defin merasimleri ortaya çıkmı tır. Bu mezar kültleri ve defin merasimleri yeni dinin prensipleriyle uyumlu hâle getirilerek pratikte ya amaya devam etmi tir. Türkistan daki kurganların yerini slamiyet le birlikte türbeler almı ve genellikle yeni gömüt alanları olarak cami bahçeleri seçilerek Anadolu ve Balkan co rafyasına kadar yayılmı tır. Mezar Ta ları: Mezar ta ları ve mezarlıklarımız, geçmi imizle kurdu umuz köprünün en önemli ayaklarından birini meydana getirir ve vazgeçilmez kültürel miraslardandır. Mezar ta ları, mezarın ba ve ayak tarafında bulunur ve ahide adını alır. Ba taraftakine ba ta ı , ayak tarafındakine ayak ta ı adı verilir. Bazen ba ta ı tek ba ına olabildi i gibi, ikisi beraber de bulunabilir. Aslında slamiyet te mezara dikkat çekici büyüklükte ve ekilde, resimli, yazılı ta kitabe dikme ananesi yoktur (Davudo lu 1993: 493). nsanı ölümünden sonra anıtla tıran somut ta simgeler ve yapılar meydana getirme dü üncesi slamiyet öncesi Türklerin hayat tarzında mevcut olan 'Ata Kültü nden ve Gök Tanrı inancından gelmektedir. Mezarda yatan ki inin sosyal hayattaki konumu, ekonomik durumuna göre mezar ta ları yalın oldu u gibi çok süslü de olabilmektedir. Mezarların biçimleri, ta ları üzerinde bulunan yazılar ve sembolik i aretler mezarda yatan ki i hakkında çe itli bilgiler edinmede yardımcı olabilir. Geçmi e ait mezar ta larından kabirde yatan ki inin kadın mı erkek mi, çocuk mu yeti kin mi oldu u anla ılabilirken günümüzdeki mezar ta larından isim yazılmamı sa cinsiyeti anlamak mümkün de ildir (4). Mezar ta ları üzerine kabartma veya oyma olarak i lenmi motif ve ekillerin sembolik anlamları vardır. Sembolik ifadelerin çoklu u hayatı anlama ve yorumlama hususundaki zenginli in mezar ta ına yansımasıdır (Yongacı 2008: 2 ). Mezar ta larında geçmi te ve günümüzde meslekî semboller, dinî semboller, sembolik ekil ve motifler (a aç, meyve, geometrik biçimler (5)) yer almaktadır. Kimi zaman mezarda yatana duyulan sevgi; mezar ta larına yazılan, co kun lirizmle terennüm edilen iir ve dua dolu sözlerle dile getirilir. Özbekistan daki Mezar Ta ları: Türkler tarihin en eski dönemlerinden bu yana atalarına duydukları saygı dolayısıyla mezarlıklara ayrı bir önem vermi tir (Roux 1999:188). nsan hayatının son menzili olan mezarlık, ki ileri derinden etkileyen ve ibret veren bir makamdır. Bundan dolayıdır ki, geride kalanlar mezarlara gereken önemi vermeye, bakımını en iyi ekilde sa lamaya gayret eder. Özbeklerde ölüm ile ilgili inanç ve uygulamalar, do al olarak, de i en ideolojilerden etkilenmi, ancak bir takım noktalarda, gelenekleri devam ettirmi tir. Ölüm ve onun etrafında geli en olaylara bakıldı ında, örtük i levi ve arka planında olayın bir cenaze töreni olmaktan öte, toplumsal dayanı ma ve dinamizmin merkezi oldu u görülür. Ölü a ı diye tabir edilen yemek sunulması meselesi de bu törenlerin sosyal bir organizasyon oldu unun somut bir örne idir. Mezar üzerine bir abide dikmek ise, ölenin yakınlarının veya çoluk çocu unun borcu olarak kabul edilmektedir. Ancak bu abide ölü a ına kadar, yani bir yıl geçmeden yapılmalıdır. Abidenin yıl geçinceye kadar yapılmaması durumunda, aileye tekrar ölüm veya kötülük gelebilece i inancı vardır. Defin ve taziye gelenekleri geçmi ten günümüze kadar di er Türk topluluklarında oldu u gibi Özbeklerde de varlı ını korumu tur. Ancak mezarlıklar daha do rusu mezar ta ları ile ilgili uygulamalar için aynı tezi savunmak mümkün de ildir. slamiyet öncesi Türklerin hayat tarzında mevcut olan 'Ata Kültü ve Gök Tanrı inancına ait izlerin yanında yetmi yıllık Sovyet ideolojisinin mezar ta larında etkisini somut olarak görmek mümkündür. Özbekistan da ehir mezarlıklarının etrafı kalın duvarlarla çevrilidir. A a ıda Ta kent ehrinde yer alan Ça atay Mezarlı ı nın dı cephesi görülmektedir. Duvarlarda Sovyet döneminde de sıkça kullanılan yıldız içerisinde pamuk motifleri yer almaktadır. Resim 1: Ça atay mezarlı ı Sovyetler Birli i döneminde Ruslar, sosyal dönü üm projelerini hayata geçirmi tir. Bu dönemde bir kısım kültür ö eleri tamamen silinmi bir kısmını ise dönü türülerek konuya ideolojik bir ba lam getirilmi tir. Özbekistan ın toplumsal dönü ümü projesinin kültürel de i im aya ında, özellikle mezarlıklar önemli bir i lev yüklenmi tir. Gerek ideolojik gerekse kültürel bakımdan mezar ta larının böylesi bir dönü üm ve de i im sürecinde geli en olaylarla etkile imin nasıl oldu u üzerine Resim 2 ve 3 bize gereken bilgiyi verecektir. Resim 2 de kare bir ta ın üzerine dikdörtgen bir ta, bunun üzerinde de mevtanın büstü yer almakta. Dikdörtgen ta ta Özbek Türkçesi ve Rusça ile Özbek halkının sadık evladı 14 Mart Sosyalist Emek Kahramanı yazılmı tır. Resim 3 te ise üst üste konmu kitap eklinde iki ta ve bir büst yer almakta. Alttaki ta ta Özbek Türkçesi ile Özbekistan Halk Yazarı ibaresi yazılmı tır. Resim 2: Hamrakul Tursunkulov ( ) Resim 3: Abdulla Kahhar a ( ) ait mezar ta ları Milli kimlik anlayı ının en belirgin unsurlarından biri de kültürdür. Kültür ile millî kimlik arasında direkt bir ili ki oldu u kadar millet /millî devlet olu umunda da kültürel etkinlikler önemli rol oynarlar. Kültürden yararlanarak tarihe göndermeler yapmak ve millî kimlik arayı ında bu de erlerden yararlanmak resmî ideolojilerin vazgeçilmez araçlarındandır lü yılların ba larında temelleri atılan Türkistan Ulus Devlet modeli Ekim htilali sonrasında Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ne dönü türüldü ünde kimli inin bu ideoloji çerçevesinde ekillendirilece i açıkça belirlenmi tir. Yeni kimli ini sosyalist kültür e içe geçmi li inin yanında; Resim 7 de slami dönemden beri mezar ta larında var olagelen çiçek motifleri görülmektedir. Resim 6: Rahim Pirmuhammedov ( ) Resim 7: Gayreti ye ( ) ait mezar ta ları Milliyetçilik rüzgârlarının esti i ve Sovyetlerin da ılma sürecinin ba ladı ı 80 lerde de i imin mezar ta larına da yansıdı ını görüyoruz. Resim 8 ve 9 da dikdörtgen ta ın sol üst kö esinde slamiyet in ve Türklü ün sembolü olan hilal eklinin yaygın bir ekilde kullanılmaya ba lamı tır. Resim 8: Abdulkahhar Dadaboev ( ) Resim 9: aamirzabeko li Tursunbek e ( )ait mezar ta ları Hızla esen de i im rüzgârları bazı mezar ta larına kabir ziyaretinin önemini ve bu ziyaret sırasında dua okunması gerekti ini yazdıracak seviyeye gelmi tir. Resim 10 da; Geliriz kabre ziyaret etmeye her an / Okuruz ruhunuza Kur an ibaresi dikkat çekicidir. Ayrıca soyadlarında yer alan -ov/ oviç eklinde Rusça eklerin atılarak tamamen Türkçe ve Ekim htilali öncesinde tüm Türk dünyasında kullanılan o lu kelimesinin tercih edildi ini Abdulhak Abdulhalilo lı örne i ile ortaya koyabiliriz. Benzer bir durum Resim 11 deki mezar ta ında da görülmektedir. Askad Muhtar a ait bu ta oldukça sade; isim, do um, ölüm tarihleri ve mezarda yatan ki inin mesle ine yazar ibaresi kullanılarak yer verilmi tir. Resim 10: Abdulhak Abduhalilo lı ( ) Resim 11: Askad Muhtar a ( ) ait mezar ta ları 1991 yılında ba ımsızlı ını ilan ettikten sonraki a amada hem Türk hem de slam kimli ine sahip çıkan Özbeklerin mezar ta larında hem hilal resimlerine hem de Allah rahmet eylesin yazılarına sıkça rastlamaktayız. Ayrıca bu dönemde dikilen mezar ta ları Türk- slam sanatında yer alan nakı larla bezetilmi tir. Rusların büyük bir ço unlu unun bölgeyi terk etmesi ve Özbeklerin kendi kültürüne dönü politikaları çerçevesinde hayatın tüm evrelerinde tamamen bir de i im söz konusu de ilse bile genel anlamda kendi kimli ine dönü ün bir göstergesi olarak Resim 12 ve 13 Te görüldü ü üzere kimlik kartlarında yer almaya devam eden Rusça -ov/ oviç; ova takıları mezarlıklarda daha açık bir ifadeyle mezar ta larında atılmı tır. Resim 12: Abduhafız Corao li ( ) Resim 13: Bübinisa Kasımova a ( )ait mezar ta ları SONUÇ: Sosyolojik anlamda kimlik, bir ferdin benlik duygusu veya kendini bilmenin bir yansımasıdır. Kimlik, ki iye ve topluma nitelik kazandıran, ne oldu unu belirleyen ve öteki konumundan ayıran bir karakter yapısıdır. Sovyet modeli komünist sistem bireysel de erleri anonimity ye dönü türme, milli kimlikleri silme konusunda yo un bir çaba harcamasına ra men bunda tam anlamıyla ba arılı olamadı ı edebî eserlerde, siyasî söylem ve tutumlarda kısacası hayatın her alanında görüldü ü gibi mezar ta larında da görülmektedir. Bu çalı ma göstermi tir ki henüz ba ımsızlı ın ilan edilmedi i seksenli yıllarda Özbekistan ın Ta kent ehri örne inde yer alan mezar ta larında slam, Türk kimli inin ilanı söz konusudur. urası da bir gerçek ki ba ımsızlık sonrası özellikle doksanlı yıllara ait mezar ta larının bir kısmında da komünist ideolojinin yansımalarının devam etti i de tespit edilmi tir. Uzun süre Çarlık Rusyası ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birli i egemenli inde kalmı Özbekler 1991 yılında ba ımsız bir devlet olduklarını ilan ettikten sonra yeni bir milli kimlik politikası olu turma yoluna gitmi lerdir. Ancak çe itli uygulamaların ve örneklerin kafalarda soru i areti bırakmasının arka planında öncellikle Sovyet ulusal kimlik politikası nı hatta Çarlık Rusyasının bu konudaki politikalarının sonuçları yatmaktadır. Rusların çok milletli, çok dilli ve çok dinli bir görünüm için yaptıkları düzenlemeler aslında tek tip insan yaratma evresinin ba langıcını olu turmaktadır. Çok dillilik ve çok milletlilik politikası tek bir milleti en azından Rus istilasının son dönemlerinde idari olarak iki hanlık, bir emirli e bölünmü özünde yazı dili, dini ve üst kimli i bir insanları ciddi anlamda parçalamı tır. Ayrıca Sovyet insanı modeli eklinde belirlenmi resmî politikaların sonucunda Türk kimli inde yaralar açılmı tır yılının sonlarından itibaren milli kimli i aya a kaldırma yolunda önemli adımlar atılmı tır. Bu ba lamda, resmi dilin Özbekçe olarak ilan edilmesi, millî mar, millî bayrak ve millî paranın kabulü gibi geli 2 bn Fazlan, bn-i Batuta, Plano Carpini O uzlar ın mezarını bir eve benzetmi tir. Bak: A. Karamürsel, Eski Türkler de Defin Törenleri, 1990, C. 13, S Hadis-i eriflerde kabirler üzerine konan ta lara geli igüzel yazı yazılmasının yasaklanması ( bn Mâce, Cenâiz, 43; Tirmizi, Cenaiz, 57) sebebiyle slâm hukukçuları, mezar ta larına âyet yazmanın, yere dü üp çi nenmesi ihtimali bulunması yüzünden caiz olmadı ını söylemi lerdir ( bn Abidin, Reddül-Muhtar, Terc A Davudo lu, stanbul 1983, III, 493) Hz Muhammed o lu brahim ve Medine'de vefat eden ilk muhacir olan Osman b Maz'un'un kabri ba ına, kabrin tanınması için bir ta koymu tu slâm âlimleri, Hz Peygamber'in bu davranı ını esas alarak mezara bir ta konabilece ini ve bu ta a yalnızca isim ve ölüm tarihinin yazılmasının yeterli olaca ını belirtmi lerdir (Sünen-i Tirmizi, Terc O Zeki Mollamehmedo lu, II, 236) 4 Kadın mezar ta ları çiçeklerle süslüdür. Ayrıca mezar ta larında takı olarak kullanılan gerdanlıklar ve kolyeleri sembolize eden ekiller de bulunur. Erkek mezar ta ları ise, ba lıklarından tanınır. 5 Mezar ta larında en yaygın kullanılan a aç sembollerinden biri Hayat a acı motifidir. Bu motif, Türkistan kökenli bir motif olup, bolluk ve bereketin simgesidir. Meyveli a aç ise, insan-ı kâmili temsil etmektedir. Hayat a acı ve dalındaki ku figürleri ölünün kendisini temsil etmekte ve onun Allah katına yükselmesini sembolize etmektedir. Servi a acı da mezar ta larında en çok rastlanan motiflerdendir. Servi, birli i sembolize eder. Bak: Ahmet Ya ar Ocak, Bekta î Menâkıbnâmelerinde slâm Öncesi nanç Motifleri, Enderun Kitabevi, stanbul, 1983, s Meyve motifi ölümsüzlük sembolüdür. Müslüman için hayatın meyvesi cennettir Bu sebeple meyve, sembol olarak Allah'a dönü ü ifade eder. Ta lar üzerinde sıkça görülen geometrik biçimler in kökü de Türkistan'a ve inanç olarak Taoizm'e ba lanır. E kenar dörtgen, altıgen, kare ve dairevi sonsuzun, kâinatın sembolleridir iç içe geçmi çok kenarlı geometrik biçimler her dönemde sevilerek kullanılmı olmasına ra men Anadolu' da daha çok Selçuklular Devri' nde kullanılmı tır. 12. yüzyıldan itibaren çokça kullanılan Lale motifi ise, vahdet-i vücudu yani Allah'ı sembolize etmektedir. Sümbül motifi, Halvetili in ve Sümbüllüye tarikatının sembolü olarak kullanılmı tır. Yasemin çiçe i , Hz. Fatıma'nın sembolüdür. Daha geni bilgi için bak: Ali Rıza Özcan Kaybolan Medeniyetimiz Uygulamalı Türk slam Sanatları Kütübhanesi. KAYNAKÇA Bartholt, W. Türklerde ve Mo ollarda Defin Merasimi. Çev: Abdulkadir nan. Ankara: Belleten, XI/43, Boratav, N. Pertev. Yüz Soruda Türk Folkloru. stanbul: Gerçek Yayınevi, Çıblak, Nilgün. Anadolu da Ölüm Sonrası Mezarlıklar Çevresinde Olu an nanç ve Pratikler. Türk Kültürü 474 (XL): Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri. stanbul: Bo aziçi Yayınları, Günay, Ünver ve Güngör, Harun. Ba langıçtan Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. stanbul: Ocak Yayınları, Kaya, Do an Türk Halk iirinde Ölüm Sonrası Dilekler. Millî Folklor 21 (Bahar 1994). Kocasava, Y. Eski Türkler de Yas ve Ölü Gömme Adetleri. Türkler Ansiklopedisi, C.3 Ankara: Yeni Türkiye Ara tırma ve Yayın Merkezi, Kuban, Do an. Anadolu-Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları. stanbul: TÜ Yayınları, Laszlo, Rasonyi. Tarihte Türklük. Çev: Hamit Zübeyr Ko ay, Nurer U urlu, Türkan Andaç. Ankara: Örgün Yayınları, Ögel, Bahaddin. Türk Kültür Tarihi (Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre). Ankara: TTK Yayınları, Roux, Jean-Paul. Altay Türklerinde Ölüm. stanbul: Kabalcı Yayınevi, Roux, Jean-Paul. Orta Asya Tarih ve Uygarlık. stanbul: kabalcı Yayınevi,2001. Tuncer, O. Cezmi. Anadolu Kümbetleri I (Selçuklu Dönemi). Ankara: Güven Matbaası, Tuna, O. Nedim. Köktürk Yazıtlarında Ölüm Kavramı ile lgili Kelimeler ve Kergek bol- Deyiminin zahı. VIII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler, Ankara: T.T.K.Yayınları, Yongacı, Turgut. (2008 ) Türklerin Eski Yas Adetleri (17 Eylül 2010) http://www.xing.com
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks