Please download to get full document.

View again

of 8
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi Online Thematic Journal of Turkic Studies

Category:

Reviews

Publish on:

Views: 0 | Pages: 8

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
ACTA TURCICA Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi Online Thematic Journal of Turkic Studies Yıl 2, Sayı 1, Ocak 2010 Kültür Tarihimizde Yarış, Editörler: Emine Gürsoy Naskali, Hilal
Transcript
ACTA TURCICA Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi Online Thematic Journal of Turkic Studies Yıl 2, Sayı 1, Ocak 2010 Kültür Tarihimizde Yarış, Editörler: Emine Gürsoy Naskali, Hilal Oytun Altun Yarışma Esasında Üretilen Söz Sanatları ve Nazım Türlerinin Adlandırılması Bahadır Güneş * Giriş Türkçe, yazılı geçmişini aydınlatan en eski metinlerinde bile zengin bir edebî dil örneği sunar. Bu hâliyle sözlü ve yazılı gelenekte şiirsel bir nitelik sergiler. Anlama ve anlatmada büyük kolaylıklar sağlayan bu şiirsel dil özelliği hem Doğuda belagat, Batıda retorik ve son dönemlerde yapılan adlandırmalarla Türkçede söz bilim temelinde hem de dil bilimi çalışmalarında ele alınır olmuştur. 1 Belagat ile dil biliminin benzer çalışma yöntemlerine sahip disiplinler olarak nitelendirilmesinde şiir dilinin önemli bir işlevi vardır. Dil bilimcileri tarafından dil içinde bir üst dil olarak kabul edilen şiir dili, ifadesini bulduğu değişik türlerle, farklı edebî sanatlarla geçmişten bugüne varlığını sürdürmeyi başarmıştır. Bu sanatlar içinde bazıları, belagatin getirdiği ölçünlü olma ve edebî mahsulü belirleme özellikleri yanında yarışma esasına dayalı olarak üretildikleri için birer eğlence unsuru olarak da görülürler. Belagate dâhil edilen ve şairler arasında yarışma veya hüner gösterme amacıyla üretilen muamma, lügaz, lebdeğmez gibi söz sanatları, bugün şiir dili incelemelerinde dil bilimsel adlar verilerek yeniden yorumlanmaya çalışılmaktadır. Bu çalışmada anılan söz sanatları yanında birer nazım türü olarak kabul edilen ve özünde karşılaştırma ve dolayısıyla yarışma niteliği taşıyan nazire ve nakize, çeşitli örnekler verilerek genel özellikleri bakımından tanıtılıp dil bilimsel karşılıklarıyla ele alınacaktır. Ayrıca belirtilen öneriler yapı bakımından değerlendirilerek bu önerilerin terim olma özellikleri üzerinde durulacaktır. * Bahadır Güneş Karadeniz Teknik Üniverstesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Araştırma Görevlisi, Trabzon. 1 Şiir dili ve dil bilimi bağlantısı için bk. Doğan Aksan, Şiir Dili ve Türk Şiir Dili, Engin Yayınevi, Ankara 2006; Ünsal Özünlü, Edebiyatta Dil Kullanımları, Multilingual Yayınları, İstanbul 2001. 1. Yarışma Esasında Üretilen Söz Sanatları a. Muamma/bilmece/devinette Sözlük anlamı gizlenen ve karışık gösterilen şey anlamına gelen muamma, remiz ve ima yoluyla yani doğrudan değil, dolaylı olarak işaret ile bir isme delalet eden sözdür. Şairin bir ismi şiirinde gizlemesi ta miye; bu gizlenen isim muamma olarak adlandırılır. Muamma çözmeye, muamma hall etme denir. 2 Muammanın dilbilimsel karşılığı olmak üzere kaynaklarda bilmece terimine yer verilmiştir. Bilmece, Bir şeyin adını anmadan, onun sadece niteliklerini değişik biçimlerde ve üstü kapalı biçimde söyleyerek ne olduğunu bulmayı düşleyene ya da okuyana bırakan bir anlatı yolu 3 dur. Sıra sıra odalar birbirini kovalar (tren) cümlesi bir bilmece örneğidir. Terimin tanımında doğrudan olmasa da dolaylı yoldan bir isim sorgusunun mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Ancak muammanın en belirin özelliği, sorunun cevabının bir insan ismi olmasıdır. Ancak bilmece terimi için verilen örnekte, sorunun cevabı bir makine adıdır. Dolayısıyla bilmece ve muamma cevap olarak bir isim barındırmaları hususunda birleşirken her birinde bu ismin niteliği farklı olduğu için aralarında küçük bir ayrılık söz konusudur. Bilmecenin Batı kaynaklı karşılığı olarak gösterilen terimlerden devinette, bilmece ; enigme, bilmece, esrar, gizem, sır ; riddle da yine bilmece anlamına gelmektedir. Tanımlarında birebir olarak bilmece kelimesini de içeren bu terimlerle muamma ve bilmecenin benzerliği, sözlük anlamı nispetindedir. Dolayısıyla anılan önerilerin ortaya koyacağı birtakım anlam farklılıkları bu benzerliğin dışında tutulmalıdır. Bilmece, bil- eylemine fiilden isim yapan ve birleşik bir ek durumunda bulunan maca eki getirilerek türetilmiştir. Yapı bakımından Türkçeye aykırı bir yanı bulunmayan bilmece, sahip olduğu anlam itibarıyla muammayı tam olarak yansıtmasa da Türkçede tutunmayı başarmış ve yaygın kullanım özelliğine sahip bir terim durumuna gelmiştir. Ancak bir sanat olarak yerleşmiş bulunan muammanın yerini aldığını söylemek güçtür. b. Lügaz/koşuklu bilmece (ل,ك ( Gül 2 Bir katre mâ düşünce gülün kalb-i pâkine/namım yazıldı her varak-ı tâb-nâkine (Namık Kemal). kelimesinin kalbi, ortası demektir. Ortasına mâ,م) (ا düşmesi ile Kemal ismi ortaya çıkar. Muamma ve örnekleri için bk. M. A. Yekta Saraç, Klasik Edebiyat Bilgisi Belagat, 3F Yayınevi, 6. Baskı, İstanbul 2007, s. 289, 294. Ayrıca bk. Turgut Karabey, Ahmet Atalay Ahmed Cevdet Paşa, Belagat-ı Osmaniyye, Akçağ Yayınları, Ankara 2000, s. 123; L. Sami Akalın, Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Varlık Yayınevi, 3. Baskı, İstanbul 1972, s. 128; M. Kaya Bilgegil, Edebiyat Bilgi ve Teorileri, Enderun Kitabevi, 2. Baskı, İstanbul 1989, s. 272; Emin Özdemir, Örnekli- Açıklamalı Edebiyat Bilgileri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul 1990, s Beşir Göğüş vd, Yazın Terimleri Sözlüğü, Dil Derneği Yayınları, Ankara 1998, s. 26. Ayrıca bk. Tahir N. Gencan vd., Yazın Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1974, Lügaz, insan isminin dışında bir şeyin özelliklerinin söylendiği ve dinleyiciden bunun ne olduğunun sorulduğu bir tür bilmecedir. Muammada soru bulunmaz. Lügaz ise nedir ol kim gibi soru ifadeleriyle başlar 4. Zaman zaman muammada olduğu gibi bilmece adıyla da karşılanan lügaz ile ilgili dil bilimsel bir karşılık olmak üzere bazı kaynaklarda koşuklu bilmece önerisine yer verilmiştir. Koşuklu bilmece, Bilmecenin koşuklu olarak söylenmiş ya da yazılmış olanı 5 dır. Burada koşuk kelimesi, mısraların belli bir ölçü, kafiye ve düzen içerisinde dile getirilmesini simgelemektedir. Koşuklu bilmecenin açıklayıcı unsuru daha çok muammayı andırmaktadır. Çünkü lügazde insan isimlerinin dışında kalan adlar sorulmaktadır. Muammada ise Allah ın doksan dokuz adı ve genellikle insan adları sorulmaktadır. Dolayısıyla koşuklu bilmece, anlamındaki genellik ve sorulan adın niteliği hakkında kesin bir açıklamaya yer vermemesi nedeniyle lügaz sanatını tam manasıyla karşılayamamaktadır. Koşuklu bilmece, nitelik bakımından sıfat tamlaması şeklinde kurulmuş bir kelime grubudur. Tamlamayı oluşturan kelimelerden koşuk, Türkçenin eski dönemlerinde de kullanılmış ve daha sonra yeniden canlandırılmış bir kelimedir. Nurullah Ataç ve Faruk K. Timurtaş, bu kelimenin yapı bakımından doğru olduğunu söylerken Necmettin Hacıeminoğlu ise herkes tarafından anlaşılan şiir varken koşuku kullanmanın manasız olduğunu belirtmiştir 6. Bunun yanında koşuklu bilmecenin anlam özelliği itibarıyla lügaze tam olarak açıklık getirememesi, bu önerinin terim olarak kabul edilmesini engellemiştir 7. c. Lebdeğmez/dudakdeğmez 4 Ol nedir kim namı dört harf idi hazf etsen birin/heşt olur gerçi kim onun cümle harfi idi çar (Surûrî). Beyitte dört harfinden biri kaldırıldığında kalan lafzın heşt olduğu kelime sorulmaktadır ki bunun cevabı behişt tir. Lügaz ve örnekleri için bk. Saraç, age, s. 292, 294. Ayrıca bk. Ahmed Cevdet Paşa, age, s. 123; Akalın, age, s. 118; Bilgegil, age, s. 273; Özdemir, age, s Göğüş vd., age, s. 76. Sen bizi bir aşina zannetme ey hûri-lika/meclis-i âlemde kalmaz âşina bîâşina (Nâbî). Beyitte işaret edilen ad, ikinci dizenin sonunda yer alan nabi den anlaşılmaktadır. 6 Bk. Nevnihal Bayar, Açıklamalı Yeni Kelimeler Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara 2006, s Lügaz ile ilgili olmak üzere ayrıca bazı kaynaklarda bilmece karşılığına yer verilmiştir. Buna göre lügazin dil bilimsel özdeşi olan bilmece, Kapalı bir şekilde söylenerek ve ondan ne kastedildiği sorularak yapılan söz oyunu dur. Edebiyat ve Söz Sanatı Terimleri Sözlüğü, s. 24. Kaynaklarda genellikle hem muamma hem de lügaz için bilmece karşılığına yer verilmektedir. Ancak bilmece ile bu iki sanat, birtakım anlam farklılıkları nedeniyle tam manasıyla denk değildir. Lügazde sorulan ve cevabı istenen ad, insan dışında her şeye verilebilecek olan isimlerdir. Ancak lügazın dil bilimsel karşılığı olmak üzere önerilen bilmecede bu özelliğe dair herhangi bir açıklamaya yer verilmemiştir. Bir başka deyişle, bilmece ile lügaz, anlam itibarıyla birbirinden farklı niteliklere sahiptir. Dolayısıyla bilmece terimi lügaz sanatını da tam manasıyla karşılamamakta, yalnız sorulan ve cevabı istenen bir isim içermesi yönüyle lügaze yaklaşmaktadır. 188 Hurûf-ı şefeviyye denilen b, f, m, p, v gibi dudak ünsüzleri bulunmayan kelimelerle yazılan şiire denir 8. Lebdeğmez sanatının karşılığı olmak üzere bazı kaynaklarda dudakdeğmez önerisine yer verilmiştir. Dudakdeğmez, Divan yazınında içinde dudak ünsüzlerinin (b, f, m, p, v) bulunmadığı şiirlere verilen ad 9 dır. Birebir çeviri olan terimin adlandırma şekli, tanımı ve işlevi doğrudan doğruya lebdeğmez sanatını göstermektedir. Lebdeğmez sanatı harflerin şekillerine göre değil, seslerin çıkışı esnasında ses organlarından iki dudağın birbirine temas edip etmemesine dayanmaktadır. Dolayısıyla Türkçe için de söz konusu olan bir sanattır. Özellikle Türk Halk Edebiyatında âşıklar arasında büyük hünerlerden biri olarak kabul edilen bu sanatın, Batı kökenli karşılığına rastlanmamıştır. Bu durumun oluşmasında toplumların kültürel ve estetik değerlerinin farklılığından söz edilebilir. Dudakdeğmez, birleşik isim şeklinde oluşturulmuş bir terim önerisidir. Öneriyi oluşturan unsurlar itibarıyla Türkçeye aykırı bir yanı bulunmayan dudakdeğmez, lebdeğmez terimini oluşturan leb kelimesinin Türkçeleştirilerek dudak hâline getirilmesiyle oluşturulmuş, dolayısıyla kelime çevirisine dayalı bir terim önerisi olmuştur. Ancak Türkçe terim türetmede, kelime çevirisine dayalı terim önerilerine gidilmemesine özellikle dikkat çekilmiştir. 10 Dudakdeğmez de çeviriye dayalı bir terim önerisi olması nedeniyle Türkçe terim türetme kurallarına uygun değildir. Buna rağmen belli bir kullanım alanına sahiptir. 2. Yarışma Esasında Üretilen Nazım Türleri a. Nazire/benzek-benzeti/pastiche Bir şairin şiirine aynı vezin ve kafiyede yazılmış olan benzer bir şiirdir. Bu şekilde şiir yazmaya tanzir etme, nazire söyleme, nazire deme, cevap verme, cevap yazma adları da verilir Tarik-i ışka gir ehl-i Huda ol/gönül gel lâyık-ı her i tilâ ol (Remzi Dede). Beyti oluşturan kelimelerin hiçbirinde dudak ünsüzü bulunmamaktadır. Böylece beyitte lebdeğmez sanatı yapılmıştır. Lebdeğmez ve örnekleri için bk. Saraç, age, s Ayrıca bk. Özdemir, age, s Göğüş vd., age, s bk. Hamza Zülfikar, Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1991, s Saraç, age, s Ayrıca bk. Akalın, age, s Nazirenin karşılığı olmak üzere bazı kaynaklarda benzek ve benzeti önerilerine yer verilmiştir. Benzek, Ünlü bir yazarın üslubuna benzetilerek alınan yazı ki çoğu yermek, alay etmek veya onun zevk ve sanatını hatırlatmış olmak gibi maksatlarla yapılır 12 şeklinde açıklanmıştır. Nazireye yer veren kaynaklarda bu sanatın saygı veya meydan okuma gibi sebeplerle yapıldığı belirtilmektedir. Şair, ya bir şiiri çok beğendiği için ya da beğenilen şiirden daha güzelini yazma iddiasıyla nazire yapma yolunu seçer. Benzek önerisinin tarifinde, nazire yoluyla şairin şiir üslubuna atıfta bulunulması, o şiire karşı bir beğeninin var olduğunu göstermektedir. Bunun yanında yermek ve alay etmek maksatlı nazire yapma, sık rastlanan bir durum değildir. Ancak başka bir şairin şiirinden daha güzelinin yazılabileceğini ileri sürerek nazire yapma, bir tür eleştiri veya yergidir. Dolayısıyla tam manasıyla olmasa da nazire ile benzek arasında bir denklik söz konusudur. Benzek, benze- eylemine fiilden isim yapım eki k getirilerek türetilmiştir. Nazireye büyük ölçüde açıklık getiren bir öneri olan benzek, Türkçede dile yerleşmiş ve sıklıkla kullanılan bir kelime değildir. 13 Benzeti ise, Bir şairin, başka bir şairin şiirini konu, biçim, ölçü ve uyak bakımından örnek alıp benzeterek yazdığı şiir 14 dir. Anılan öneriyi ele alan kaynaklarda benzetinin zaman zaman yergi maksadıyla yapılabileceğine dair bilgilere de yer verilmiştir. Bunun yanında benzekten farklı olarak burada herhangi bir alay söz konusu değildir. Dolayısıyla mevcut anlam özellikleri bakımından benzeti, nazire sanatına daha yakındır. Benzek ve benzetinin Batı kaynaklı karşılığı olarak gösterilen pastiche, Bir sanat yapıtının taklidi; çeşitli yapıtlara öykünülerek ya da onları parodize ederek verilmiş sanat yapıtı 15 dır. Terimin anlamında bulunan parodize etmek, yani bir olayı gülünç bir duruma getirmek, aynı zamanda bir alay unsurudur. Terim, içerdiği alay unsuruyla benzeke yaklaşmaktadır. Benzekte de alay veya yergi maksadıyla benzer mısra ya da beyit söyleme durumu söz konusudur. Bunun yanında genel nitelikleri bakımından pastiche, hem benzek hem de benzeti önerileriyle ortak noktada buluşan bir terimdir. 12 Edebiyat ve Söz Sanatı Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1948, s Bunun yanında benzek, taklit anlamıyla Türkiye Türkçesi ağızlarında da kullanılan bir kelimedir. Bk. Derleme Sözlüğü, C. 2, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara 1993, s Göğüş vd., age, s Sabri Kaliç, Ortak Kültür Kavramları Sözlüğü, 3F Yayınevi, İstanbul 2001, s Benzeti, benze- fiiline ettirgenlik/oldurganlık eki t ve fiilden isim yapım eki I getirilerek türetilmiştir. Timurtaş, benzetinin tamamen yanlış bir kelime olduğunu belirtmiştir. 16 Ancak Türkçede benzer şekilde türetilmiş ve dilde tutunmayı başarmış alıntı, dinleti, anlatı gibi terimlerin varlığı, benzetinin de Türkçede kalıcı bir niteliğe erişebileceğini göstermektedir. b. Nakize Nakize yine bir başka şairin şiirine ondaki düşüncelerin aksi istikametinde olmak şartıyla şiir yazmaktır. 17 Sonuç Burada yarışma esasına dayalı söz sanatları (muamma, lügaz, lebdeğmez) ve nazım türleri (nazire, nakize) değişik örneklerle açıklanarak Türkçe dil bilimsel önerileri ve Batı kökenli karşılıklarıyla ortaya konulmak istenmiştir. İleri sürülen kelimeler anlamları itibarıyla büyük ölçüde bahse konu söz sanatları ve nazım türleri ile örtüşse de yapı ve anlam özellikleri bakımından birtakım farklılıkların ve eksikliklerin olduğu belirtilmelidir. Bunlardan dudakdeğmez birebir kelime çevirisine dayandığı için nispeten benimsenmesine rağmen saz şairlerinin hünerlerini sergileme yöntemlerinden biri olan lebdeğmezin yerini alamamıştır. Benzek ile benzeti ise dilde kullanımı yaygın olmayan kelimeler olduğu için kalıcı olamamıştır. Öte yandan bu örnekler, Türkçe terim türetme bakımından sıkıntılıdır. Çünkü terim konusuna eğilen kaynaklarda, önerilen terimlerin bir başka dilden birebir çeviriye dayanmaması, yapı ve anlam bakımından ait olduğu dilin kurallarına uygun olması gibi kurallara öncelik verilmektedir. Yukarıda anılan önerilerin büyük bir bölümünün dilde tutunamamasında bahsedilen koşulların dışına çıkılmasının etkisi vardır. İleri sürülen kelimelerin yapı ve kullanım yaygınlığı bakımından birtakım eksiklikleri olmasına rağmen belagate ait terimlere dil biliminin getirdiği açılımlarla bu iki disiplinin benzer bakış açılarına sahip olduğu görülebilmektedir. Burada ele alınan belagat terimleri ve 16 bk. Bayar, age, s Saraç, age, s Kaynaklarda nakize sanatını karşılamak üzere ileri sürülmüş herhangi bir kelimeye rastlanmamıştır. 191 karşılıkları birebir örtüşmese de benzerlik durumları çeşitli işaretlerle belirtildi. Buna göre önerilen terim mevcut belagat terimiyle birebir denk ise (+); belli ölçeklerde benzeşiyorsa (±); aralarında bariz bir ayrılık varsa (-) işaretiyle belirtilerek aşağıdaki işlevsel tabloda gösterilmeye değer görüldü. Belagat Kaynaklarında Dil Bilgisi Kaynaklarında Batı Kaynaklarında Muamma Bilmece Devinette ± Lügaz Koşuklu bilmece _ Lebdeğmez Dudakdeğmez + Nazire Benzek/benzeti Pastiche ± Nakize Kaynaklar Karabey, Turgut, Mehmet Atalay, Ahmed Cevdet Paşa, Belagat-ı Osmaniyye, Akçağ Yayınları, Ankara Akalın, L. Sami, Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Varlık Yayınevi, 3. baskı, İstanbul Aksan, Doğan, Şiir Dili ve Türk Şiir Dili, Engin Yayınevi, Ankara Bayar, Nevnihal, Açıklamalı Yeni Kelimeler Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara Bilgegil, M. Kaya, Edebiyat Bilgi ve Teorileri, Enderun Kitabevi, 2. Baskı, İstanbul Derleme Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. Baskı Ankara Edebiyat ve Söz Sanatı Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara Gencan, Tahir N. vd., Yazın Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara ( ). Göğüş, Beşir vd., Yazın Terimleri Sözlüğü, Dil Derneği Yayınları, Ankara Gürsoy-Naskali, Emine, Dudak Değmez: A Form of Poetry Competition among the Asıks of Anatolia, ed. Karl Reich, The Oral Epic: Performance and Music, Verlag für Wissenschaft und Bildung, Bonn 2000, s Kaliç, Sabri, Ortak Kültür Kavramları Sözlüğü, 3F Yayınevi, İstanbul Özdemir, Emin, Örnekli-Açıklamalı Edebiyat Bilgileri Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul Özünlü, Ünsal, Edebiyatta Dil Kullanımları, Multilingual Yayınları, İstanbul Saraç, M. A. Yekta, Klasik Edebiyat Bilgisi: Belagat, 3F Yayınevi, 6. Baskı, İstanbul Zülfikar, Hamza, Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara
Search Related
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks